Zero Trust چیست؟ راهنمای جامع معماری و مدل امنیتی اعتماد صفر

با گسترش دورکاری، استفاده از سرویس‌های ابری، اتصال کاربران و تجهیزات متعدد به زیرساخت‌های سازمانی و افزایش حملات مبتنی بر سرقت هویت، رویکردهای سنتی امنیت شبکه دیگر به‌تنهایی پاسخگوی نیاز سازمان‌ها نیستند. یکی از مهم‌ترین رویکردهای مدرن برای مقابله با این چالش‌ها، Zero Trust یا مدل امنیتی اعتماد صفر است.

در معماری Zero Trust، صرفاً به دلیل قرار داشتن کاربر یا دستگاه در شبکه سازمان، به آن اعتماد نمی‌شود. هر درخواست دسترسی باید بر اساس هویت، سطح دسترسی، وضعیت دستگاه، شرایط اتصال و میزان ریسک بررسی و اعتبارسنجی شود.

به زبان ساده:

هیچ کاربر، دستگاه یا سرویسی به‌صورت پیش‌فرض قابل اعتماد نیست و هر دسترسی باید احراز هویت، بررسی و کنترل شود.

Zero Trust چیست؟

Zero Trust یک مدل امنیتی است که بر اساس اصل «هرگز اعتماد نکن، همیشه اعتبارسنجی کن» (Never Trust, Always Verify) طراحی شده است.

در مدل‌های سنتی، معمولاً پس از اینکه کاربر وارد شبکه سازمان می‌شد، سطح مشخصی از اعتماد به او اختصاص پیدا می‌کرد. اما در معماری Zero Trust، ورود به شبکه به‌تنهایی به معنای مجاز بودن برای دسترسی به منابع نیست.

در این رویکرد، هر درخواست دسترسی به یک سامانه، سرور، برنامه، پایگاه داده یا سرویس باید به‌صورت مستقل بررسی شود.

بنابراین Zero Trust به جای تمرکز صرف بر محیط شبکه، بر مواردی مانند موارد زیر تمرکز می‌کند:

• چه کسی درخواست دسترسی داده است؟
• به چه منبعی نیاز دارد؟
• آیا این کاربر مجاز به استفاده از آن منبع است؟
• دستگاه مورد استفاده چه وضعیتی دارد؟
• درخواست از چه موقعیت و شبکه‌ای ارسال شده است؟
• میزان ریسک این درخواست چقدر است؟
• کاربر واقعاً به چه سطحی از دسترسی نیاز دارد؟

چرا مدل امنیتی سنتی دیگر کافی نیست؟

در مدل‌های سنتی امنیت شبکه، یکی از مفاهیم رایج ایجاد یک محدوده امن در اطراف زیرساخت سازمان است. در این مدل، تمرکز زیادی روی فایروال، VPN و کنترل ترافیک ورودی و خروجی وجود دارد.

اما امروزه کاربران و منابع سازمانی دیگر محدود به یک شبکه داخلی نیستند.

کارمندان ممکن است از خانه یا شعب مختلف به سامانه‌های سازمان متصل شوند، برنامه‌ها روی زیرساخت‌های ابری اجرا شوند و کاربران و تجهیزات متنوعی به منابع سازمان دسترسی داشته باشند.

در چنین شرایطی، صرف اینکه یک کاربر از طریق VPN وارد شبکه شده باشد، لزوماً به این معنی نیست که تمام درخواست‌های بعدی او باید قابل اعتماد تلقی شوند.

برای همین، Zero Trust تلاش می‌کند اعتماد ضمنی (Implicit Trust) را از فرایند دسترسی حذف کند.

اصول اصلی Zero Trust

معماری Zero Trust بر چند اصل اساسی استوار است.

1. هرگز به‌صورت پیش‌فرض اعتماد نکنید

قرار گرفتن یک کاربر یا دستگاه در شبکه داخلی نباید به‌عنوان مدرک قابل اعتماد بودن آن در نظر گرفته شود.

هر درخواست دسترسی باید اعتبارسنجی شود.

2. احراز هویت و اعتبارسنجی مداوم

Zero Trust فقط به نام کاربری و رمز عبور متکی نیست. بسته به سطح ریسک، می‌توان عوامل دیگری مانند احراز هویت چندمرحله‌ای (MFA)، وضعیت دستگاه و شرایط اتصال را نیز بررسی کرد.

3. حداقل سطح دسترسی

کاربر باید فقط به منابعی دسترسی داشته باشد که برای انجام وظیفه خود نیاز دارد.

این مفهوم با عنوان Least Privilege شناخته می‌شود.

برای مثال، اگر یک کارمند تنها به یک سامانه مالی نیاز دارد، ضرورتی ندارد که به سایر سرورها و سرویس‌های سازمان نیز دسترسی داشته باشد.

4. دسترسی محدود و کنترل‌شده

در Zero Trust، دسترسی بهتر است تا حد امکان محدود، مشخص و متناسب با نیاز واقعی کاربر باشد.

همچنین در سناریوهای حساس می‌توان دسترسی را برای یک بازه زمانی مشخص یا فقط هنگام نیاز فعال کرد.

5. فرض کنید نفوذ اتفاق افتاده است

یکی از اصول مهم Zero Trust این است که سازمان نباید طراحی امنیت خود را بر اساس این فرض قرار دهد که «داخل شبکه امن است».

در عوض، باید معماری به شکلی طراحی شود که حتی در صورت به خطر افتادن یک حساب کاربری یا یک سیستم، مهاجم نتواند به‌سادگی در سراسر محیط سازمان حرکت کند.

این رویکرد به کاهش Lateral Movement یا حرکت جانبی مهاجمان کمک می‌کند.

معماری Zero Trust چگونه کار می‌کند؟

برای درک بهتر Zero Trust، می‌توان فرایند دسترسی را به چند مرحله تقسیم کرد.

ابتدا هویت کاربر یا سرویس شناسایی می‌شود. سپس شرایط دسترسی بررسی شده و اطلاعاتی مانند نقش کاربر، وضعیت دستگاه، نوع منبع، موقعیت اتصال و سطح ریسک مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

پس از این بررسی، سیاست امنیتی مشخص می‌کند که آیا درخواست باید:

اجازه داده شود، محدود شود یا مسدود شود.

این فرایند می‌تواند در طول مدت دسترسی نیز ادامه پیدا کند و در صورت تغییر شرایط، تصمیم امنیتی نیز تغییر کند.

Zero Trust چه تفاوتی با VPN دارد؟

یکی از پرسش‌های رایج این است که:

آیا Zero Trust همان VPN است؟

خیر.

VPN معمولاً یک تونل امن برای اتصال کاربر به شبکه یا بخشی از زیرساخت ایجاد می‌کند؛ در حالی که Zero Trust یک مدل امنیتی جامع برای کنترل دسترسی است.

در بسیاری از معماری‌های سنتی، پس از برقراری اتصال VPN، کاربر ممکن است به بخشی نسبتاً گسترده از شبکه دسترسی داشته باشد.

اما در معماری Zero Trust، هدف این است که کاربر مستقیماً فقط به منابعی دسترسی داشته باشد که مجوز استفاده از آن‌ها را دارد.

به همین دلیل، راهکارهایی مانند ZTNA (Zero Trust Network Access) می‌توانند یکی از اجزای پیاده‌سازی رویکرد Zero Trust باشند.

تفاوت کلی Zero Trust و VPN

بنابراین Zero Trust الزاماً به معنی «جایگزین کردن ساده VPN» نیست؛ بلکه یک رویکرد متفاوت برای طراحی امنیت و کنترل دسترسی است.

نقش MFA در Zero Trust چیست؟

MFA یا Multi-Factor Authentication یکی از مهم‌ترین اجزای یک معماری Zero Trust است.

در MFA، برای تأیید هویت کاربر از بیش از یک عامل استفاده می‌شود. برای مثال:

• چیزی که کاربر می‌داند؛ مانند رمز عبور
• چیزی که کاربر در اختیار دارد؛ مانند تلفن یا توکن
• چیزی که کاربر هست؛ مانند مشخصه‌های بیومتریک

با استفاده از MFA، سرقت یک رمز عبور به‌تنهایی برای دسترسی مهاجم کافی نخواهد بود.

البته MFA به‌تنهایی Zero Trust نیست؛ بلکه یکی از کنترل‌هایی است که می‌تواند در چارچوب Zero Trust استفاده شود.

Zero Trust چه ارتباطی با PAM دارد؟

PAM یا Privileged Access Management برای مدیریت و کنترل دسترسی حساب‌های دارای سطح دسترسی بالا استفاده می‌شود.

حساب‌هایی مانند Administrator، مدیران سرورها و حساب‌های دسترسی ویژه، در صورت سوءاستفاده می‌توانند آسیب قابل‌توجهی به سازمان وارد کنند.

در معماری Zero Trust، استفاده از PAM می‌تواند به اجرای اصولی مانند:

• حداقل سطح دسترسی
• کنترل دسترسی موقت
• ثبت و مانیتور فعالیت کاربران
• مدیریت حساب‌های ممتاز
• کاهش دسترسی دائمی

کمک کند.

به همین دلیل، PAM و Zero Trust مکمل یکدیگر هستند و می‌توانند برای حفاظت از دسترسی‌های حساس سازمان استفاده شوند.

ZTNA چیست و چه ارتباطی با Zero Trust دارد؟

ZTNA یا Zero Trust Network Access یکی از فناوری‌هایی است که برای پیاده‌سازی اصول Zero Trust در دسترسی به برنامه‌ها و منابع سازمانی استفاده می‌شود.

در ZTNA، دسترسی کاربر بر اساس هویت و سیاست‌های تعیین‌شده کنترل می‌شود و هدف این است که کاربر فقط به برنامه یا منبعی دسترسی داشته باشد که مجوز آن را دارد.

به همین دلیل، ZTNA را می‌توان یکی از اجزای مهم در مسیر پیاده‌سازی معماری Zero Trust دانست.

مزایای Zero Trust برای سازمان‌ها

پیاده‌سازی Zero Trust می‌تواند مزایای متعددی برای سازمان‌ها ایجاد کند.

کاهش سطح حمله

با محدود کردن دسترسی کاربران و دستگاه‌ها به منابع مورد نیاز، سطح قابل دسترس برای مهاجمان کاهش پیدا می‌کند.

جلوگیری از گسترش نفوذ

اگر یک حساب کاربری یا دستگاه به خطر بیفتد، محدود بودن دسترسی آن می‌تواند مانع گسترش ساده مهاجم در سایر بخش‌های سازمان شود.

کنترل بهتر دسترسی کاربران

سازمان می‌تواند بر اساس هویت، نقش، منبع و سیاست‌های امنیتی مشخص کند چه کسی به چه چیزی دسترسی داشته باشد.

مناسب برای محیط‌های ابری و دورکاری

با افزایش استفاده از سرویس‌های ابری و نیروی کار توزیع‌شده، مدل امنیتی مبتنی بر محیط شبکه دیگر به‌تنهایی کافی نیست. Zero Trust امکان طراحی کنترل‌های دسترسی مستقل از محل فیزیکی کاربر را فراهم می‌کند.

افزایش قابلیت مشاهده و ثبت رویدادها

ثبت درخواست‌های دسترسی و فعالیت کاربران می‌تواند به شناسایی رفتارهای غیرعادی، بررسی رخدادها و حسابرسی امنیتی کمک کند.

آیا Zero Trust فقط برای سازمان‌های بزرگ است؟

خیر.

اصول Zero Trust را می‌توان متناسب با اندازه، زیرساخت و سطح ریسک سازمان پیاده‌سازی کرد.

البته سازمان‌های بزرگ، بانک‌ها، شرکت‌های فناوری، مراکز داده، صنایع حساس و مجموعه‌هایی که تعداد زیادی کاربر، شعب، پیمانکار یا سرویس ابری دارند، معمولاً نیاز بیشتری به کنترل دقیق دسترسی خواهند داشت.

مهم این است که Zero Trust را به‌عنوان یک فرایند تدریجی در نظر بگیریم، نه یک محصول که با خرید آن تمام مشکلات امنیتی حل شود.

مراحل کلی حرکت به سمت Zero Trust

پیاده‌سازی Zero Trust بهتر است مرحله‌به‌مرحله انجام شود.

مرحله اول: شناسایی کاربران، تجهیزات و منابع

سازمان ابتدا باید بداند چه کاربرانی، چه دستگاه‌هایی و چه منابعی در محیط وجود دارند.

مرحله دوم: شناسایی دسترسی‌های فعلی

مشخص شود هر کاربر به چه سامانه‌ها و منابعی دسترسی دارد و آیا این دسترسی‌ها واقعاً مورد نیاز هستند یا خیر.

مرحله سوم: تقویت احراز هویت

استفاده از MFA و روش‌های قوی‌تر احراز هویت می‌تواند یکی از نخستین اقدامات باشد.

مرحله چهارم: اجرای اصل Least Privilege

دسترسی‌ها باید تا حد امکان کاهش یافته و هر کاربر تنها مجوزهای لازم را داشته باشد.

مرحله پنجم: کنترل دسترسی به برنامه‌ها و منابع

فناوری‌هایی مانند ZTNA، PAM و راهکارهای مدیریت هویت و دسترسی می‌توانند در این مرحله نقش داشته باشند.

مرحله ششم: پایش و بهبود مستمر

Zero Trust یک پروژه یک‌باره نیست. سیاست‌ها، دسترسی‌ها، رخدادها و ریسک‌ها باید به‌صورت مستمر بررسی و به‌روزرسانی شوند.

چالش‌های پیاده‌سازی Zero Trust

با وجود مزایای متعدد، پیاده‌سازی Zero Trust بدون چالش نیست.

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، شناخت دقیق دارایی‌ها و دسترسی‌های سازمان است. اگر سازمان نداند چه سرویس‌هایی در اختیار کاربران قرار دارد، طراحی سیاست‌های دسترسی دقیق دشوار خواهد بود.

از طرف دیگر، تغییر معماری سنتی و اجرای کنترل‌های جدید ممکن است نیازمند اصلاح فرایندها، یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و آموزش کاربران باشد.

به همین دلیل، موفقیت Zero Trust بیشتر از آنکه به خرید یک محصول خاص وابسته باشد، به طراحی معماری، تعریف سیاست‌های مناسب و اجرای مرحله‌ای وابسته است.

آیا Zero Trust یک محصول است؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که باید در مورد Zero Trust بدانیم.

Zero Trust یک محصول یا نرم‌افزار مشخص نیست؛ بلکه یک مدل و رویکرد امنیتی است.

محصولات و فناوری‌های مختلف می‌توانند برای اجرای این مدل به کار گرفته شوند، از جمله:

• IAM و مدیریت هویت
• MFA
• PAM
• ZTNA
• EDR
• SIEM
• مدیریت دستگاه‌ها و Endpoint
• کنترل دسترسی شبکه
• رمزنگاری و کنترل نشست‌ها

در نتیجه، سازمان باید بر اساس معماری و نیازهای خود مجموعه‌ای از کنترل‌ها و فناوری‌های مناسب را انتخاب کند.

جمع‌بندی

Zero Trust رویکردی مدرن برای امنیت سازمانی است که در آن هیچ کاربر، دستگاه یا سرویسی صرفاً به دلیل قرار داشتن در شبکه سازمان قابل اعتماد تلقی نمی‌شود.

در این مدل، هر درخواست دسترسی بر اساس هویت، سطح دسترسی، وضعیت دستگاه، شرایط اتصال و سیاست‌های امنیتی بررسی می‌شود.

مفاهیمی مانند MFA، Least Privilege، PAM و ZTNA می‌توانند بخش‌هایی از مسیر پیاده‌سازی Zero Trust باشند.

برای سازمان‌هایی که با کاربران دورکار، سرویس‌های ابری، دسترسی‌های ممتاز، شعب متعدد و زیرساخت‌های توزیع‌شده سروکار دارند، حرکت به سمت مدل Zero Trust می‌تواند گام مهمی برای کاهش سطح حمله و افزایش کنترل بر دسترسی‌ها باشد.

در داده پرداز نیک، طراحی و ارائه راهکارهای امنیت سایبری با توجه به نیاز و معماری هر سازمان انجام می‌شود؛ از ارزیابی و طراحی معماری امنیتی تا راهکارهای کنترل دسترسی، مدیریت هویت، امنیت شبکه و سایر فناوری‌های مورد نیاز برای ایجاد زیرساخت امن سازمانی.

پرسش‌های متداول

آیا Zero Trust همان VPN است؟
خیر. VPN یک فناوری برای ایجاد ارتباط امن است، اما Zero Trust یک مدل جامع برای کنترل و مدیریت دسترسی است.

آیا Zero Trust فقط برای سازمان‌های بزرگ مناسب است؟
خیر. اصول Zero Trust را می‌توان متناسب با اندازه و نیاز هر سازمان پیاده‌سازی کرد.

آیا ZTNA همان Zero Trust است؟
خیر. ZTNA یکی از فناوری‌ها و رویکردهای مورد استفاده برای پیاده‌سازی اصول Zero Trust در دسترسی به منابع و برنامه‌هاست.

آیا MFA به معنی پیاده‌سازی Zero Trust است؟
خیر. MFA یکی از کنترل‌های امنیتی مهم در معماری Zero Trust است، اما به‌تنهایی کل معماری Zero Trust را تشکیل نمی‌دهد.

آیا Zero Trust یک محصول است؟
خیر. Zero Trust یک مدل امنیتی است و برای اجرای آن می‌توان از مجموعه‌ای از فناوری‌ها مانند ZTNA، PAM، MFA، IAM و SIEM استفاده کرد.